Bệnh lem lép hạt trên lúa là một trong những nguyên nhân chính làm giảm năng suất và chất lượng gạo. Bệnh xuất hiện chủ yếu ở giai đoạn trổ bông – chắc hạt, gây ra tình trạng hạt lem màu, hạt lép, hạt lửng, làm giảm tỷ lệ gạo nguyên và giá trị thương phẩm. Nguyên nhân gây bệnh do nhiều loài nấm như Curvularia, Fusarium, Bipolaris kết hợp với điều kiện thời tiết bất lợi và kỹ thuật canh tác chưa hợp lý.
Tìm hiểu nguyên nhân, triệu chứng, tác hại và biện pháp phòng trị bệnh lem lép hạt hiệu quả để bảo vệ năng suất và nâng cao chất lượng hạt lúa.
I. Bệnh lem lép hạt là gì?
Bệnh lem lép hạt là một trong những nguyên nhân chính làm giảm năng suất và chất lượng gạo ở nhiều vùng trồng lúa. Khi nhiễm nặng, tỷ lệ hạt bị lem màu, lép và lửng tăng cao, khiến năng suất thực thu có thể giảm từ 10–30%, thậm chí trên 50% trong điều kiện thời tiết bất lợi. Không chỉ thất thoát về sản lượng, bệnh còn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng hạt gạo. Gạo xay xát từ lúa nhiễm bệnh thường có tỷ lệ gạo nguyên thấp, màu gạo sẫm và kém sáng, không đạt tiêu chuẩn xuất khẩu hoặc bị hạ giá mạnh.
Đối với lúa gạo xuất khẩu, bệnh lem lép hạt làm giảm giá trị thương phẩm, gây thiệt hại kinh tế đáng kể cho nông dân và doanh nghiệp. Ngoài ra, khi tỷ lệ lem lép cao, chi phí xử lý, sàng lọc và phân loại gạo tăng lên, giảm sức cạnh tranh trên thị trường. Chính vì vậy, phòng ngừa và quản lý bệnh lem lép hạt không chỉ bảo vệ năng suất mà còn giữ vững chất lượng và giá trị kinh tế của hạt gạo.
II. Nguyên nhân gây ra bệnh lem lép hạt
Bệnh lem lép hạt không do một tác nhân duy nhất mà là tổ hợp nhiều yếu tố: nhiều nghiên cứu đã xác định có hơn 12 loài nấm gây ra bệnh này.
Nấm gây hại chính: Curvularia lunata, Fusarium spp., Bipolaris oryzae, Phoma spp.…
Vi khuẩn phụ trợ: Một số vi khuẩn làm tăng tình trạng lem hạt.
Điều kiện ngoại cảnh: Mưa nhiều, ẩm độ cao, sương mù dày đặc trong giai đoạn trổ – chắc hạt.
Kỹ thuật canh tác: Gieo sạ dày, bón thừa đạm, thiếu trung vi lượng (Silic, Kali, Kẽm) khiến cây yếu và dễ nhiễm bệnh.
III. Triệu chứng nhận biết bệnh lem lép hạt trên lúa
Trên bông lúa:
Các hạt lúa bị đổi màu từ nâu nhạt, xám đến đen, thường tập trung ở đầu hạt hoặc lan dọc theo vỏ trấu.
Một số hạt chỉ bị lem nhẹ nhưng phần lớn bị lửng hoặc lép hoàn toàn.
Bên trong hạt:
Nhiều hạt teo nhỏ, không có phôi đầy đủ, tinh bột kém hình thành hoặc bị đen ở phần mầm.
Khi xay xát, tỷ lệ gạo nguyên thấp, màu gạo xấu và dễ bị gãy vụn.
Trên ruộng:
Ruộng bị bệnh nặng dễ nhận thấy nhiều hạt lửng, hạt đen lốm đốm trên bông, đặc biệt ở vụ có mưa nhiều, ẩm độ cao.
Một số ruộng còn có mùi hôi nhẹ nếu bệnh kết hợp với vi khuẩn.
IV. Tác hại kinh tế khi lúa bị lem lép hạt
1. Giảm năng suất:
Bệnh làm tỷ lệ hạt lép, hạt lửng tăng cao, đặc biệt ở giai đoạn trổ bông – chắc hạt.
Tùy mức độ, năng suất có thể giảm 10–30%, thậm chí trên 50% trong điều kiện thời tiết bất lợi hoặc ruộng nhiễm nặng.
2. Giảm chất lượng gạo:
Hạt bị lem màu, mất độ sáng, tỷ lệ gạo nguyên sau xay xát thấp.
Gạo dễ bị gãy vụn, kém đẹp, khó đạt tiêu chuẩn xuất khẩu.
3. Ảnh hưởng giá trị thương phẩm:
Lúa bị lem lép thường bị thương lái ép giá hoặc khó tiêu thụ.
Giá bán giảm 5–15% so với lúa sạch bệnh.
4. Tăng chi phí sản xuất:
Nông dân phải tăng số lần phun thuốc phòng trị và tốn công sàng lọc hạt lép, làm giá thành sản xuất cao hơn.
5. Tác động chuỗi cung ứng:
Giảm khả năng cạnh tranh của gạo, ảnh hưởng đến uy tín và thị trường xuất khẩu.
V. Biện pháp phòng trừ bệnh lem lép hạt
1. Giống và thời vụ
Chọn giống lúa có khả năng chống chịu bệnh.
Bố trí thời vụ hợp lý để tránh gặp mưa nhiều lúc lúa trổ.
2. Quản lý dinh dưỡng
Bón phân cân đối NPK, đặc biệt bổ sung Kali, Silic và Kẽm để tăng sức đề kháng của cây.
Tránh bón thừa đạm gây lúa rậm rạp và dễ nhiễm bệnh.
3. Quản lý đồng ruộng
Gieo sạ với mật độ hợp lý, giữ ruộng thông thoáng.
Thường xuyên kiểm tra ruộng từ giai đoạn trổ đến chắc hạt để phát hiện sớm nguy cơ bệnh.
4. Sử dụng thuốc bảo vệ thực vật
Phun thuốc đặc trị nấm hại hạt trong thời điểm lúa trổ đều – vào chắc để ngăn bệnh xâm nhập.
Lựa chọn thuốc gốc Strobilurin, Triazole hoặc hỗn hợp thế hệ mới để đạt hiệu quả cao và hạn chế kháng thuốc. Đồng thời thêm các hoạt chất quản lí vi khuẩn để tránh các trường hợp bội nhiễm.
Tuân thủ nguyên tắc 4 đúng: đúng thuốc, đúng liều, đúng lúc và đúng cách.
Một bước quan trọng là chọn đúng sản phẩm để quản lý bệnh lem lép hạt.
Bộ giải pháp được nông dân sử dụng để quản lý lem, lép hạt trên lúa hiệu quả: BIO TOP 30WP + TUTIN 40SL + ACABEN GOLD 24SC + MAK-BI 60SC
Sau khi sử dụng bộ giải pháp trên, nhiều nhà nông chia sẻ:
- Phòng và trị nhanh các bệnh do nấm và vi khuẩn, đạo ôn lá, đạo ôn cổ bông, lem lép hạt, bạc lá, lép vàng do vi khuẩn
- Vết bệnh khô sau 24 giờ phun, ngăn lây lan hiệu quả
- Dưỡng lá đòng, xanh nhánh gié. Lúa vào gạo nhanh, hạt no sáng, giảm rõ rệt hạt bị lem lép
VI. Liên hệ
Để biết thêm thông tin chi tiết về sản phẩm BIO TOP 30WP, TUTIN 40SL, ACABEN GOLD 24SC, MAK-BI 60SC và các sản phẩm khác của MAK GROUP, hoặc cần được tư vấn kỹ thuật trong việc chăm sóc và bảo vệ cây trồng quý, khách hàng có thể truy cập website: https://makgroup.vn/ hoặc liên hệ trực tiếp qua số điện thoại 1800 9227 – 0813 27 27 27 để được tư vấn và hỗ trợ tốt nhất.
